Konsekwencje niskiego poziomu elastycznego myślenia
Proces twórczy rozwija elastyczne myślenie, czego rezultatem są kreatywne pomysły, efektywne odnajdywanie alternatywnych rozwiązań, dostosowywanie się do zmian, a także pozytywny nastrój. Przeciwieństwem elastycznego myślenia jest sztywność poznawcza, która charakteryzuje się powtarzaniem zachowania pomimo tego, iż wybrana strategia jest nieskuteczna (por. Dreisbach i Goschke, 2004). W niektórych sytuacjach sztywność poznawcza jest istotna, bo pozwala utrzymać uwagę na wykonywanym zadaniu. Jednak w rozwiązywaniu problemów wymagających generowania różnorodnych pomysłów, wysoki poziom sztywności poznawczej będzie obniżał zdolność do wykonywania tego typu zadań.
Idea zadań umożliwiających ćwiczenie twórczego myślenia
Rozwój twórczości może obejmować różnorodne zadania. Wydaje się, że wspólnym mianownikiem pomysłów na organizację treningów twórczości jest przede wszystkim ćwiczenie widzenia danego obiektu w inny sposób. Na przykład w zadaniach dywergencyjnych, które polegają
na wytworzeniu licznych pomysłów w odpowiedzi na otwarty problem, istotna jest umiejętność wyjścia poza schematyczne myślenie. Jeśli zadanie oparte na myśleniu dywergencyjnym polega
na wymienieniu jak największej liczby zastosowań drewnianego ołówka, to ważne jest to, by w tym przedmiocie zauważyć inne funkcje, niż możliwość wyłącznie pisania czy rysowania (zob. Guilford, 1978). Podobną umiejętnością należy się wykazać podczas wykonywania zadań ćwiczących operacje myślowe takie jak: dokonywanie skojarzeń, abstrahowanie, rozumowanie dedukcyjne i indukcyjne, metaforyzowanie czy transformowanie (por. Nęcka i in., 2019). Wydawać się może, że tego typu zadania odbiegają od problemów codziennego życia. Tymczasem taki trening umysłowy może pomóc
w elastycznym podejściu do zachodzących zmian w świecie (por. Ritter i in., 2020).
Zasady umożliwiające rozwój twórczego myślenia
By trening twórczego myślenia był użyteczny i przyczynił się do rozwoju elastycznego myślenia, istotne jest to, by przestrzegać określonych zasad (por. Nęcka, 1994), tj.:
Różnorodności, czyli konieczności tworzenia jak największej liczby różnych pomysłów. W tym przypadku im więcej rozwiązań tym lepiej.
Odroczonego wartościowania, czyli powstrzymywania się od krytycznego myślenia i oceny pomysłów na jakiś czas, po to, by dopiero w kolejnym etapie pracy dokonać ich analizy i ulepszyć rozwiązania.
Racjonalnej irracjonalności, czyli tzw. oderwania się od rzeczywistości i wprowadzenia myślenia autystycznego, czyli takiego, które nie polega na pracy nad konkretnym rozwiązaniem, a stanowi element fantazjowania. Zasada ta pozwala dostrzec użyteczność w „myśleniu o niebieskich migdałach”, by finalnie pozwolić człowiekowi wyjść poza schematyczne myślenie.
Kompetentnej niekompetencji, czyli przyjmowania perspektywy laików podczas rozwiązywania problemów. W tym przypadku kompetencją jest wykorzystanie czyjejś niekompetencji. Zintegrowanie wiedzy eksperta ze spojrzeniem laika może doprowadzić do stworzenia nowych pomysłów.
Ludyczności, czyli wprowadzenie elementu grupowej zabawy, która wspiera produktywne myślenie, bo wprowadza określoną dynamikę do podejmowanych aktywności, motywuje do działania i obniża napięcie, wytwarzając przyjemne emocje. Pozytywny nastrój często ułatwia dostęp do zasobów pamięci, co zwiększa intelektualną produktywność.
Aktualności, czyli koncentracji na tu i teraz, a nie przeszłości lub przyszłości, co pozwala na wytwarzanie pomysłów rozumianych wyłącznie w danej grupie, niekoniecznie odwołujących się do wiedzy ogólnej.
Zastosowanie wymienionych zasad w procesie twórczego myślenia może przyczynić się do wygenerowania nowych i wartościowych idei. W kontekście ewentualnych trudności podczas realizacji zadań w obszarze zawodowym i prywatnym taki sposób myślenia jest pewnego rodzaju sztuką, która pozwala na wyjście poza schematyczne myślenie i zwiększa elastyczność.
Literatura
Cañas, J. J., Quesada, J. F., Antoli, A., Fajardo, I. (2003). Cognitive flexibility and adaptability to environmental changes in dynamic complex problem-solving tasks. Ergonomics, 46(5), 482–501.
Martin, M. M., Rubin, R. B. (1995). A new measure of cognitive flexibility. Psychological Reports, 76(2), 623–626.
Nęcka, E. (2012). Psychologia twórczości. GWP
Nęcka, E., Gruszka, A., Orzechowski, J., Szymura, B. (2019). Trening twórczości. Smak Słowa
Önen, A. S., Koçak, C. (2015). The effect of cognitive flexibility on higher school students’ study strategies. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 191, 2346–2350.
Rubin, J., Grabowski, W., Naumiuk, M. (2019). Zwinnologia. Innowacyjne podejście do zarządzania zmianą. 55 praktycznych narzędzi Agile. Mt biznes
